Prawnik Gorzów Wielkopolski Radca prawny Łukasz Rozmiarek. Kancelaria prawnicza: prawo cywilne, prawo rodzinne, prawnik rodzinny, prawo spadkowe, prawo gospodarcze, prawo pracy, prawo administracyjne oraz windykacja gorzów i mediacja gorzów.
Realizacja: Wytwórnia Marketingu
Jak uniknąć zapłaty zachowku? Sposoby dla spadkodawców i dla osób, od których żąda się zachowku
Pozostałe artykuły
Zachowek ma chronić najbliższych zmarłego, więc prawo nie pozwala go po prostu „wyłączyć” testamentem. Istnieją jednak instytucje, które w określonych sytuacjach pozwalają go wyłączyć, zmniejszyć albo ograniczyć odpowiedzialność za jego zapłatę. Część z nich trzeba zastosować za życia spadkodawcy, a część dopiero w sporze. Wybór niewłaściwej drogi bywa kosztowny.
W skrócie
- Testament na rzecz jednej osoby sam w sobie nie wyłącza zachowku.
- Za życia spadkodawcy można rozważyć m.in. wydziedziczenie, zrzeczenie się zachowku (lub dziedziczenia), umowę o dożywocie oraz odpowiednio ukształtowane darowizny.
- Gdy ktoś już żąda zachowku, można powołać się m.in. na zaliczenie otrzymanych darowizn, niegodność dziedziczenia, skuteczne wydziedziczenie i limity odpowiedzialności.
- Każda z tych dróg ma swoje warunki, terminy i pułapki. Błędem może okazać się działanie „na własną rękę”.
Jeśli planujesz sukcesję: co można zrobić za życia?
1. Wydziedziczenie. To jedyny sposób, by jednostronnie pozbawić bliską osobę zachowku. Można go zastosować wyłącznie w testamencie i tylko z przyczyn wskazanych w ustawie, czyli m.in. uporczywego postępowania wbrew woli spadkodawcy w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, umyślnego przestępstwa przeciwko spadkodawcy lub jego najbliższym albo uporczywego niedopełniania obowiązków rodzinnych. Katalog jest zamknięty, a przyczyna ma wynikać z treści testamentu. W sporze to ten, kto powołuje się na wydziedziczenie, musi udowodnić jego podstawę. Samo zerwanie kontaktów nie wystarczy, jeśli to spadkodawca jest za nie odpowiedzialny. Wydziedziczenie dotyczy też tylko konkretnej osoby i nie zawsze obejmuje jej dzieci.
2. Zrzeczenie się zachowku lub dziedziczenia. To umowa zawierana ze spadkodawcą za jego życia, w formie aktu notarialnego i dlatego wymaga zgody osoby uprawnionej. Zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje co do zasady także zstępnych zrzekającego się, ale ma swoją pułapkę. Może zwiększyć zachowek pozostałych osób uprawnionych, więc cel osiąga się zwykle tylko wtedy, gdy zrzekną się wszyscy. Od 2023 r. można zrzec się wyłącznie samego zachowku, w całości lub w części (np. ułamkowo, kwotowo albo co do wybranego składnika majątku). Taka umowa nie zwiększa zachowku innych osób. Może też być odpłatna.
3. Umowa o dożywocie. Jeżeli nieruchomość została przekazana w zamian za dożywotnie utrzymanie, a nie nieodpłatnie, to nie jest darowizną i co do zasady nie podlega doliczeniu do zachowku. Warunek jest jeden: umowa musi być rzeczywista. Obowiązki nabywcy (utrzymanie, opieka, pogrzeb) muszą być faktycznie wykonywane, a umowa zawarta w formie aktu notarialnego. Umowy pozorne, rażąco niewspółmierne albo zawierane w ostatnich dniach życia bywają skutecznie kwestionowane. Dożywocie to też poważne zobowiązanie, które trudno później cofnąć.
4. Darowizna z obciążeniem i upływ czasu. Wartość darowizny nieruchomości, którą obdarowany otrzymał obciążoną np. dożywotnim użytkowaniem lub służebnością na rzecz darczyńcy, jest mniejsza, więc w rachunku zachowku uwzględnia się ją niżej. Działa to w obie strony: nieodpłatne ustanowienie takiego prawa na rzecz innej osoby samo może być traktowane jak darowizna. Znaczenie ma także czas: darowizny na rzecz osób, które nie są spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku, dokonane przed więcej niż 10 laty przed otwarciem spadku, co do zasady nie są doliczane. Dla darowizn na rzecz osób najbliższych ta zasada nie działa.
Jeśli ktoś żąda od Ciebie zachowku: jak można się bronić?
5. Zaliczenie tego, co już otrzymał uprawniony. To, co osoba żądająca zachowku dostała od zmarłego za życia (darowizny), zalicza się na poczet jej zachowku. Zmarły nie może tego obowiązku wyłączyć. Taka darowizna może zachowek zmniejszyć, a nawet wyczerpać. To jedna z najczęściej pomijanych linii obrony.
6. Niegodność dziedziczenia. Osoba uznana za niegodną jest traktowana tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku i traci prawo do zachowku. Katalog przyczyn jest zamknięty. Od 15 listopada 2023 r. obejmuje także uporczywe uchylanie się od obowiązku alimentacyjnego względem spadkodawcy oraz od obowiązku pieczy nad nim. To jednak nie „zarzut” podnoszony przy okazji. Niegodność wymaga odrębnego orzeczenia sądu, a skutek następuje dopiero po jego uprawomocnieniu. Wchodzą w grę krótkie terminy, a spadkodawca mógł przebaczyć, co wyłącza tę drogę. Samo naganne zachowanie nie wystarczy.
7. Skuteczne wydziedziczenie. Jeśli spadkodawca wydziedziczył osobę żądającą zachowku, trzeba wykazać podstawę wydziedziczenia. Testament sam tego nie dowodzi. Nawet bezskuteczne wydziedziczenie nie musi oznaczać, że ta osoba będzie dziedziczyć, bo odsunięcie od dziedziczenia często pozostaje w mocy.
8. Limit odpowiedzialności, gdy sam jesteś uprawniony do zachowku. Spadkobierca, który sam ma prawo do zachowku, odpowiada za zachowki innych tylko do nadwyżki ponad własny zachowek (art. 999 KC). Podobnie obdarowany, który sam jest uprawniony do zachowku. Darowizna zalicza się na jego zachowek, więc za roszczenia innych odpowiada tylko w granicach nadwyżki (art. 1000 § 2 KC). Dotyczy to także sytuacji, gdy obdarowany nie jest spadkobiercą testamentowym. Prawidłowe wyliczenie granicy bywa trudne, zwłaszcza gdy w grę wchodzą darowizny na rzecz kilku osób.
9. Obdarowany odpowiada dopiero „w drugiej kolejności”. Roszczenie wobec obdarowanego pojawia się, gdy uprawniony nie może otrzymać zachowku od spadkobierców i zapisobierców windykacyjnych. To uprawniony musi to wykazać. Odpowiedzialność dotyczy tylko darowizn, które zostały doliczone do spadku i sięga co do zasady tylko granic wzbogacenia. Obdarowany może też zwolnić się z obowiązku zapłaty, wydając przedmiot darowizny.
10. Wartość spadku i darowizn. Wiele zależy od tego, jak wyliczono kwotę: długi spadkowe, obciążenia nieruchomości (np. użytkowanie, służebność osobista), stan spadku z dnia jego otwarcia oraz to, które darowizny w ogóle podlegają doliczeniu. O tym piszemy szerzej w artykule Jak obniżyć zachowek?
11. Raty, odroczenie, a czasem obniżenie przez sąd. Na żądanie zobowiązanego sąd może odroczyć zapłatę lub rozłożyć ją na raty, a w wyjątkowych przypadkach obniżyć zachowek (art. 997¹ KC). W skrajnych sytuacjach znaczenie może mieć także zarzut nadużycia prawa.
12. Przedawnienie. Roszczenie o zachowek przedawnia się w stosunkowo krótkim terminie. Warto sprawdzić go jako pierwszy.
Czego unikać? Pomysły, które wyglądają na skuteczne
- Darowizny w ostatniej chwili. Co do zasady są doliczane do zachowku.
- Dyspozycje na wypadek śmierci (np. środki w banku, jednostki w funduszu inwestycyjnym, udziały w spółdzielni). Wchodzą do rachunku zachowku, choć formalnie nie są spadkiem. Spór dotyczy natomiast sum z ubezpieczenia na życie.
- Umowy pozorne (np. „dożywocie” bez rzeczywistych świadczeń). Taką umowę może zakwestionować sąd.
- Ukrywanie majątku. To nie tylko ryzyko procesowe, ale i odpowiedzialność prawna.
Granica między legalnym planowaniem sukcesji, a obejściem prawa bywa cienka, a skutki błędu zwykle wychodzą na jaw dopiero po śmierci spadkodawcy, gdy niezwykle trudno jest już coś naprawić.
Gdzie toczą się sprawy o zachowek?
Zachowek dochodzi się w procesie cywilnym przed sądem rejonowym lub okręgowym, zależnie m.in. od wartości przedmiotu sporu oraz miejsca zamieszkania stron lub zmarłego. W naszym regionie są to najczęściej:
- Sąd Rejonowy w Gorzowie Wielkopolskim lub Sąd Okręgowy w Gorzowie Wielkopolskim,
- Sąd Rejonowy w Gryfinie lub Sąd Okręgowy w Szczecinie (dla spraw prowadzonych przez oddział Kancelarii w Chojnie).
Pomagamy zarówno osobom planującym sukcesję, jak i tym, od których żąda się zachowku, oraz osobom, które chcą go dochodzić.
Najczęstsze pytania
Czy można całkowicie pozbawić dzieci zachowku?
Tylko w szczególnych sytuacjach, np. przez skuteczne wydziedziczenie, za zgodą osoby uprawnionej (zrzeczenie się zachowku) albo gdy sąd uzna ją za niegodną dziedziczenia. Sam testament na rzecz innej osoby nie wystarczy.
Czy darowizna mieszkania za życia wyłącza zachowek?
Nie z automatu. Darowizny co do zasady są doliczane do rachunku zachowku. Znaczenie mają m.in. czas, osoba obdarowanego i ewentualne obciążenia.
Czy umowa o dożywocie chroni przed zachowkiem?
Może, ale tylko jeśli jest rzeczywista, a nie pozorna. Zależy to od okoliczności konkretnej sprawy.
Czy można zrzec się zachowku?
Tak, za życia spadkodawcy, w formie aktu notarialnego. Można zrzec się go w całości lub w części.
Czy osoba uznana za niegodną dziedziczenia dostanie zachowek?
Nie, po uprawomocnieniu się wyroku traci prawo do zachowku.
Czy obdarowany zawsze zapłaci zachowek?
Nie. Odpowiada dopiero w drugiej kolejności i zwykle w granicach wzbogacenia.
Zachowku nie da się „po cichu” obejść, ale można go legalnie uniknąć albo ograniczyć
Prawo daje kilka narzędzi, ale każde działa w innej sytuacji i na innych warunkach. Zanim podpiszesz umowę, sporządzisz testament albo odpowiesz na wezwanie do zapłaty, sprawdź swoją sytuację.
Informacje przedstawione w artykule mają charakter ogólny i nie stanowią indywidualnej porady prawnej. Wynik każdej sprawy zależy od jej okoliczności i dowodów.
Jeżeli planują Państwo sukcesję albo otrzymali wezwanie do zapłaty zachowku, zapraszam do kontaktu z Kancelarią Radcy Prawnego Łukasza Rozmiarka w Gorzowie Wielkopolskim lub w Chojnie.